Tykocińska synagoga

2

Tykocin to niewielkie miasteczko położone na Podlasiu nad rzeką Narew, we wschodniej Polsce, kilkadziesiąt kilometrów od Białegostoku. Wspaniała przeszłość grodu nad Narwią, koleje upadku i wspaniałe zabytki architektury świadczą o jego dawnej randze. Był to przecież jednym z najstarszych grodów obronnych księstwa mazowieckiego (XI-XIV w) z prawami miejskimi otrzymanymi już w roku 1425, kiedy to został włączony do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a później, w roku 1569, wraz z Podlasiem stał się częścią Korony.

W drugiej połowie XVI wieku w Tykocinie zbudowano potężną twierdzę, w której mieścił się główny arsenał Rzeczypospolitej oraz siedziba starostwa. W tym okresie rozpoczął się wielki rozwój gospodarczy miasta. Powstały liczne gorzelnie, browary, młyny. Miasto stało się ważnym portem rzecznym i ośrodkiem handlu zbożem. Zasłynęło też jako jeden z głównych ośrodków Żydów w Polsce – drugi po Kazimierzu (obecnie dzielnica Krakowa).

Także dziś miasteczko przyciąga pięknem swego baroku. Jest tam stary rynek pochodzący z okresu lokacji miasta, na nim pomnik Stefana Czarnieckiego, późnobarokowy zespół klasztorny pomisjonarski, parafialny kościół św. Trójcy z XVIII wieku, a na prawym brzegu Narwi ruiny renesansowego zamku króla Zygmunta II Augusta z XVI wieku oraz XVI-wieczna synagoga.

Jeszcze przed II wojną miasteczko zamieszkane było przez ludność polską i żydowską. Dziś mieszkają tam sami Polacy. Jedynym śladem żydowskiej bytności w Tykocinie jest wspomniana stara synagoga – obecnie oddział Muzeum w Białymstoku z ciekawym zbiorem judaików oraz stałymi wystawami, m.in.: tradycyjne zajęcia kobiety wiejskiej na Podlasiu czy pamiątki po Zygmuncie Glogerze.

This slideshow requires JavaScript.

Żydzi z Grodna – pierwsze dziesięć rodzin – sprowadzeni zostali do Tykocina przez Olbrachta Gasztołda w roku 1522. Sto lat później kahał tykociński uważany był za jeden z najsilniejszych w Rzeczpospolitej. O znaczeniu gminy żydowskiej w Tykocinie świadczyło też wybudowanie renesansowej murowanej synagogi w roku 1642, przebudowanej następnie po pożarze miasta w roku 1730. Nadano jej wówczas cechy baroku, poprzez dobudowanie wieży i zmianę konstrukcji dachu na mansardową. Dobudowano też wówczas, przed frontem synagogi, kamienice. W końcu zaś XVIII wieku, od zachodniej strony synagogi wybudowano klasycystyczny dom talmudystyczny.

Dzisiejszy wygląd synagogi, po zniszczeniach ostatniej wojny, nadany został dopiero w latach siedemdziesiątych naszego stulecia. Szczególne walory architektoniczne i malarskie widoczne są obecnie we wnętrzach Sali Wielkiej synagogi i stanowią doskonałe tło dla prezentacji zabytków kultury materialnej i duchowej Żydów polskich.

Sala Wielka zwana też Salą Mężczyzn – czytamy w przewodniku po muzeum – była miejscem modłów i nabożeństw, w których uczestniczyli wyłącznie mężczyźni. Jej układ był zgodny z ustalonym od wieków kanonem, według którego centralne miejsce w topografii sali zajmowała dwukondygnacyjna kazalnica (bima) wsparta na czterech filarach, z której odczytywano fragmenty Tory – Pięcioksięgu Mojżeszowego – podstawowego prawa judaizmu oraz, usytuowany na wschodniej ścianie – wskazującej symboliczny kierunek Jerozolimy – ołtarz Aron ha-Kodesz, gdzie przechowywano zwój Tory.

Najważniejszym miejscem w hierarchii wnętrza synagogi przynależne jest tzw. szafie ołtarzowej, która w tykocińskiej świątyni złożona jest z dwóch kondygnacji. Obecny wygląd szafy ołtarzowej jest wynikiem żmudnych zabiegów konserwatorskich, podczas których scalono 9 odkrytych warstw malarskich z najstarszą z XVII wieku ze śladami złoceń.

Pięknie ozdobione są również ściany synagogi. Są na nich liczne inskrypcje w językach aramejskim i hebrajskim – przeważnie z tekstami modlitw odmawianych podczas licznych świąt żydowskich. Wszystkie inskrypcje są oryginalne i pochodzą z XVIII i XIX wieku. Najstarsza z zachowanych pochodzi z roku 1642 i umieszczona jest nad łukiem kazalnicy. Niekiedy obok modlitwy znajdują się nazwiska fundatorów i intencje.

Uzupełnieniem wystroju architektonicznego wnętrza jest wystawa judaiców ze zbiorów tykocińskiego muzeum. Ekspozycja kolekcji w synagodze wiąże się z faktem, iż właśnie synagoga stanowiła centrum życia religijnego i społecznego dawnej gminy żydowskiej. Była też siedzibą koahału czyli zarządu gminy, różnych bractw oraz sądu, ze względu na fakt posiadania własnej jurysdykcji.

Wśród przedmiotów związanych z kultem najważniejsza jest oczywiście sama Tora oraz jej ozdoby zwane Klej Kodesz, do których zalicza się futerał na Torę, zawieszki i koronę wieńczącą. W tykocińskiej świątyni, na wystawie, znajduje się Sefer Tora, tzn. pergaminowy zwój Pięcioksięgu pisany ręcznie, srebrna korona na Torę, wyroby polskiego z początku naszego stulecia oraz zawieszki na koronę. Jedna z nich pochodzi w wytwórni polskiej z przełomu XVIII i XIX wieku.

W pobliżu szafy ołtarzowej prezentowana jest zasłona (parochet) na ołtarz stanowiąca dar Gminy Żydowskiej z Nowego Jorku, przekazana tykocińskiemu muzeum w roku 1981. Tkanina wykonana została współcześnie z aksamitu, ozdobiona haftem i aplikacjami i poświęcona została pamięci Żydów polskich pomordowanych w latach 1939- 1945.

Kolejnym zespołem obiektów prezentowanych w ekspozycji są przedmioty związane z kultem domowym. Obrzędy religijne Żydów będących przez wiele wieków w diasporze stały się z czasem bardzo rozbudowywane. Należały do nich domowe nabożeństwa świąteczne połączone z rytualnym spożywaniem potraw. Stąd też w domach żydowskich znajdowały się specjalne kubki do rytualnego obmywania rąk, oddzielne zestawy stołowe do potraw mięsnych i mlecznych, co wynikało z nakazu przestrzegania czystości rytualnej. Z cotygodniowym zaś świętym dniem odpoczynku (szabatem), wiązały się także lichtarze, kubki kiduszowe, puchary czy puszki na wonności.

W Tykocinie mieści się dziś również stacja naukowo-badawcza Regionalnego Ośrodka Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego w Białymstoku. Godna jest także uwagi pobliska Szelągówka – rezerwat leśny o powierzchni 62 ha utworzony w roku 1995, gdzie na rozległym obszarze wydmowym rośnie wspaniały bór sosnowy.

Tekst: Leszek Wątróbski
Zdjęcia: Leszek Wątróbski i Ewelina Szeratics

Poleć:

O Autorze:

2 Comments

  1. …dziękuję. Cieszę się, że w Tykocinie prace przy odbudowie synagogi idą szybko. To zasługa ludzi z nią związanych przed laty i współcześnie. Serdecznie pozdrawiam.

  2. Nate Leipciger on

    Dear mr Watrobski, thank you for this wonderful historic review. Although I speak Polish my knowledge is limited and your article uses much more intellectual language which I have trouble understanding. I woul really appreciate a translation. You mention the restoration work under the auspices of the Bilystok Jewish community. Every year thousands of March of the Living visit the synagogue and we bring to life the spirit of those who prayed there over the many hundreds of years. We also visit the forest where the Jews of Tykocin were murdered by the Nazis. Your reply would be greatly appreciated.

skomentuj

Home | Direct | Dashboard | About us

Unless otherwise noted our website is using photographs from FreeDigitalPhotos.net and Wikipedia under their respective licenses

Copyright © 2015. All Rights Reserved.